नर्वेमा १४ वर्षमुनिका बालबालिकालाई एआई प्रयोगमा कडा प्रतिबन्ध, डिजिटल सुरक्षालाई प्राथमिकता

युरोपेली मुलुक नर्वेले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को बढ्दो प्रयोगलाई ध्यानमा राख्दै १४ वर्षमुनिका बालबालिकाको एआई पहुँच सीमित गर्ने तयारी गरेको छ। विशेषगरी प्राथमिक तहका विद्यालयमा एआई उपकरणको प्रयोग लगभग निषेध गर्ने निर्णयले विश्वभर शिक्षा र प्रविधिको क्षेत्रमा नयाँ बहस सुरु भएको छ।

नर्वे सरकारले बालबालिकाको मानसिक विकास, सिकाइ प्रक्रिया र व्यक्तिगत गोपनीयताको सुरक्षालाई ध्यानमा राख्दै यस्तो कदम चाल्न लागेको जनाएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा च्याटजीपीटी लगायतका एआई प्लेटफर्मको प्रयोग विद्यालय तहमा तीव्र रूपमा बढेपछि विद्यार्थीको आलोचनात्मक सोच, सिर्जनशीलता र स्वतन्त्र सिकाइ क्षमतामा असर पर्ने चिन्ता बढ्दै गएको थियो।

सरकारका अनुसार प्राथमिक विद्यालय उमेरका बालबालिकाले एआईबाट प्राप्त जानकारीको सत्यता, विश्वसनीयता र सम्भावित जोखिम मूल्यांकन गर्न पर्याप्त क्षमता विकास गरिसकेका हुँदैनन्। त्यसैले उनीहरूलाई अनियन्त्रित रूपमा एआई प्रयोग गर्न दिनु दीर्घकालीन रूपमा हानिकारक हुन सक्ने निष्कर्षमा सरकार पुगेको हो।

नयाँ प्रस्तावअनुसार १४ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकाले एआई सेवाहरूमा स्वतन्त्र पहुँच पाउने अवस्था लगभग अन्त्य हुनेछ। विद्यालयहरूले पनि शिक्षण सिकाइ प्रक्रियामा एआई प्रयोग गर्दा कडा मापदण्ड पालना गर्नुपर्नेछ। शिक्षकको प्रत्यक्ष निगरानी र शैक्षिक उद्देश्यबाहेक एआई प्रयोगलाई निरुत्साहित गरिने बताइएको छ।

नर्वे सरकारले एआईबाट बालबालिकाको व्यक्तिगत जानकारी संकलन हुने, उनीहरूको व्यवहारसम्बन्धी डेटा सुरक्षित नरहन सक्ने तथा डिजिटल लत बढ्न सक्ने जोखिमप्रति पनि गम्भीर चासो व्यक्त गरेको छ। विशेषगरी सामाजिक सञ्जाल र एआई प्रणालीको संयुक्त प्रभावले बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्न सक्ने चेतावनी विभिन्न अध्ययनले दिँदै आएका छन्।

शिक्षा विज्ञहरूले भने एआईलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्नु भन्दा जिम्मेवार र सुरक्षित प्रयोग सिकाउनुपर्ने तर्क पनि अघि सारेका छन्। तर नर्वे सरकारको धारणा भने बालबालिकाको प्रारम्भिक विकास चरणमा प्रविधिभन्दा मानवीय अन्तरक्रिया, सिर्जनात्मक अभ्यास र प्रत्यक्ष सिकाइलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने रहेको छ।

यो निर्णयले युरोपका अन्य देशहरूमा पनि प्रभाव पार्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ। हाल युरोपेली संघले समेत एआई नियमनसम्बन्धी विभिन्न कानुनी व्यवस्था लागू गरिरहेको छ। त्यसैले नर्वेको यो कदमलाई भविष्यमा विद्यालय तहमा एआई प्रयोगसम्बन्धी नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको सुरुआतका रूपमा समेत हेरिएको छ।

नेपाली विद्यार्थी र अभिभावकका लागि किन महत्त्वपूर्ण?

नेपालमा पनि विद्यालय तथा कलेज तहमा च्याटजीपीटी लगायतका एआई उपकरणको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। गृहकार्य, परियोजना कार्य, प्रस्तुति निर्माण तथा अध्ययन सामग्री तयार गर्न विद्यार्थीहरूले एआईको प्रयोग गर्न थालेका छन्।

नर्वेको पछिल्लो निर्णयले एआईलाई पूर्ण रूपमा भर पर्ने साधनका रूपमा होइन, जिम्मेवार रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता झन् स्पष्ट पारेको छ। विशेषगरी बालबालिकाको सिर्जनशीलता, आलोचनात्मक सोच र स्वअध्ययन क्षमताको विकासमा प्रत्यक्ष सिकाइको भूमिका अझै महत्वपूर्ण रहेको सन्देश यो निर्णयले दिएको छ।

प्रविधिको विकाससँगै एआई शिक्षा क्षेत्रको महत्वपूर्ण उपकरण बन्दै गए पनि यसको सुरक्षित, नैतिक र सन्तुलित प्रयोग नै भविष्यको मुख्य चुनौती हुने शिक्षा विज्ञहरूको भनाइ छ।