तेल आपूर्तिका सबै विकल्प कमजोर, विश्व बजारमा थप संकटको खतरा

पश्चिम एसियामा जारी युद्धले विश्व ऊर्जा बजारलाई नयाँ र अझ खतरनाक चरणमा प्रवेश गराएको विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन्। इरानसँगको युद्ध सुरु भएयता विश्व तेल बजारले विभिन्न वैकल्पिक उपाय अपनाएर आपूर्ति कायम राख्न सफल भए पनि अहिले ती अधिकांश विकल्पहरू कमजोर बन्दै गएका छन्। यसले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य अभूतपूर्व रूपमा बढ्न सक्ने र विश्वव्यापी महँगी तथा आर्थिक संकट गहिरिन सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

युद्ध सुरु भएपछि तेलको मूल्य उल्लेखनीय रूपमा बढे पनि सन् २०२२ मा प्रतिब्यारेल १२८ अमेरिकी डलर पुगेको स्तर वा सन् २००८ को विश्व आर्थिक मन्दीअघि पुगेको १४६ डलरको ऐतिहासिक रेकर्ड पार गरेको थिएन। तर अहिलेको अवस्था पहिलेभन्दा धेरै जोखिमपूर्ण भएको ऊर्जा बजारका विश्लेषकहरूको भनाइ छ। आरबीसी क्यापिटल मार्केट्सकी वैश्विक रणनीति प्रमुख हेलिमा क्रफ्टका अनुसार युद्ध निर्णायक रूपमा अझ खतरनाक चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ। उनका अनुसार बजारले जहिल्यै कुनै न कुनै विकल्प भेट्टाउँछ भन्ने विश्वास अब कमजोर बन्दै गएको छ।

बिहीबार अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल १०० अमेरिकी डलर नाघेको छ, जुन मे महिनापछि पहिलो पटक हो। अमेरिकामा पेट्रोलको औसत मूल्य प्रतिग्यालन ४ डलरभन्दा माथि पुगेको छ भने डिजेलको मूल्य ५ डलर २० सेन्ट नाघेको छ। यसले मुद्रास्फीति फेरि तीव्र हुन सक्ने संकेत देखिएको छ।

यसअघि विश्व बजारलाई स्थिर राख्ने सबैभन्दा ठूलो कारण पश्चिम एसियाबाट तेल आपूर्ति निरन्तर भइरहनु थियो। इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुजमा आक्रमण गरेपछि धेरै तेल पाइपलाइनमार्फत साउदी अरेबियाबाट रातो सागर हुँदै निर्यात गरिएको थियो। जेपी मोर्गनका अनुसार करिब ७० लाख ब्यारेल तेल प्रतिदिन पाइपलाइनमार्फत वैकल्पिक मार्गबाट पठाइएको थियो। तर अहिले त्यो विकल्प पनि जोखिममा परेको छ।

यमनका इरान समर्थित हुथी विद्रोहीहरूले बाब अल–मन्देब स्ट्रेटमा नाकाबन्दी घोषणा गरेपछि साउदी अरेबियाबाट रातो सागर हुँदै जाने करिब ५० लाख ब्यारेल दैनिक तेल आपूर्तिमा समस्या उत्पन्न भएको छ। साउदी अरेबियाले तेललाई सुएज नहरतर्फ मोड्न सक्ने भए पनि संसारका सबैभन्दा ठूला तेल ट्याङ्करहरू त्यहाँको गहिराइ कम भएकाले नहर पार गर्न सक्दैनन्। साना जहाज प्रयोग गर्दा पनि सामान्य चार हप्ताको यात्रा आठ हप्तासम्म लम्बिने भएकाले ढुवानी लागत उल्लेखनीय रूपमा बढ्नेछ।

तेल ढुवानीमा बीमा क्षेत्र पनि नयाँ समस्याको सामना गरिरहेको छ। युद्ध सुरु भएपछि जहाजहरूले उच्च युद्ध जोखिम बीमा शुल्क तिरेर यात्रा गरिरहेका थिए। तर अहिले लन्डनस्थित लयड्स मार्केट एसोसिएसनले नयाँ सर्त प्रस्ताव गर्दै इरानलाई स्ट्रेट प्रयोगबापत शुल्क तिर्ने जहाजको बीमा स्वतः रद्द हुन सक्ने जनाएको छ।

इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुज प्रयोग गर्ने जहाजबाट प्रतिब्यारेल १ देखि २ डलरसम्म शुल्क उठाउने योजना सार्वजनिक गरेको छ। तर अमेरिकी प्रतिबन्धका कारण यस्तो शुल्क तिर्नु गैरकानुनी मानिने भएकाले बीमा कम्पनीहरूले त्यसको जोखिम लिन नचाहेको बताएका छन्।

यदि जहाजले इरानलाई शुल्क तिरेमा सम्पूर्ण बीमा सुरक्षा गुम्ने सम्भावना रहनेछ। अर्कोतर्फ शुल्क नतिरी यात्रा गर्ने जहाजमाथि आक्रमण गर्ने अधिकार आफूलाई रहेको इरानले बताइरहेकाले ढुवानी कम्पनीहरू अत्यन्त अप्ठ्यारो अवस्थामा पुगेका छन्।

ऊर्जा बजारमा संकट थप गहिरिनुको अर्को कारण रुस–युक्रेन युद्ध पनि बनेको छ। युक्रेनले रुसी तेल प्रशोधन केन्द्र र कालो सागरस्थित क्यास्पियन पाइपलाइन कन्सोर्टियमको टर्मिनलमा ड्रोन आक्रमण गरेपछि रुसमा इन्धन अभाव चर्किएको छ। त्यसपछि रुसले डिजेल निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ। युद्धअघि रुसले दैनिक करिब आठ लाख ब्यारेल डिजेल निर्यात गर्थ्यो, जुन विश्व डिजेल व्यापारको करिब १२ प्रतिशत हो। यसले विश्व बजारमा डिजेल आपूर्ति झन् घटाएको छ।

त्यसैगरी कालो सागरमार्फत सञ्चालन हुने पाइपलाइनमा परेको असरका कारण दैनिक करिब १७ लाख ब्यारेल कच्चा तेलको आपूर्ति पनि जोखिममा परेको छ। स्ट्रेट अफ होर्मुजका वैकल्पिक मार्गहरू पनि अवरुद्ध भइरहेका बेला यस्तो थप आपूर्ति कटौतीले विश्व बजारमा ठूलो दबाब सिर्जना गर्ने विश्लेषण गरिएको छ।

विश्वभर सञ्चित कच्चा तेलको मात्रा पनि तीव्र रूपमा घट्दै गएको छ। युद्ध सुरु हुनुअघि विश्वभर तेलको भण्डारण ऐतिहासिक रूपमा उच्च थियो। तर पछिल्ला पाँच महिनामा विश्व भण्डारबाट करिब १ अर्ब ३० करोड ब्यारेल तेल घटिसकेको पिकरिङ एनर्जी पार्टनर्सका प्रमुख लगानी अधिकृत ड्यान पिकरिङले बताएका छन्।

विशेष गरी अमेरिकाको रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डार सन् १९८३ यताकै न्यून स्तरमा झरेको छ। पछिल्लो वसन्तयता मात्र अमेरिकाले आफ्नो रणनीतिक भण्डारबाट ११ करोड ६० लाख ब्यारेल तेल प्रयोग गरिसकेको छ र कानुनले तोकेको न्यूनतम सीमासम्म पुग्न अब करिब ६ करोड ब्यारेल मात्र बाँकी रहेको छ। अमेरिकाका व्यावसायिक तेल भण्डार पनि सञ्चालन गर्न सकिने न्यूनतम स्तर नजिक पुगेका छन्। यस्तो अवस्थामा पाइपलाइनमार्फत सामान्य रूपमा तेल प्रवाह गराउनसमेत कठिन हुने विज्ञहरूको भनाइ छ। राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले समेत जुन महिनामा यस्तो अवस्था सिर्जना भए अर्थतन्त्रले ठूलो संकट भोग्नुपर्ने चेतावनी दिएका थिए।

यसअघि जुन महिनामा भएको अस्थायी युद्धविरामका बेला स्ट्रेट अफ होर्मुजबाट २० करोड ब्यारेलभन्दा बढी तेल बाहिर निकाल्न सफल भएकाले केही राहत मिलेको थियो। तर अहिले त्यस्तो अवसर पनि छैन। विश्लेषक संस्था क्लरका अनुसार अहिले स्ट्रेटभित्र केवल ४४ वटा तेल ट्याङ्कर मात्र रहेका छन्, जबकि युद्धविरामअघि त्यहाँ ९७ वटा जहाज थिए।

विश्वको सबैभन्दा ठूलो तेल आयातकर्ता चीनले युद्ध सुरु हुनुअघि नै ठूलो मात्रामा तेल सञ्चित गरेर राखेकाले पछिल्ला महिनाहरूमा उच्च मूल्यमा धेरै आयात गर्नुपरेको थिएन। यही कारण विश्व बजारमा माग अपेक्षाकृत कम रह्यो। तर विश्लेषकहरूका अनुसार चीनले अनन्तकालसम्म आफ्नै भण्डारमा निर्भर रहन सक्दैन। जेपी मोर्गनका अनुसार चीनसँग अझ करिब तीनदेखि चार महिनासम्म पुग्ने सञ्चित तेल मात्र बाँकी हुन सक्छ। त्यसपछि उसले पुनः ठूलो परिमाणमा आयात बढाउनुपर्नेछ।

यही कारण अहिले विश्व तेल बजार समयसँगको दौडमा रहेको विश्लेषकहरूको निष्कर्ष छ। माग केही कम रहेकाले मूल्य नियन्त्रणमा देखिए पनि आपूर्ति पक्षमा जोखिम लगातार बढिरहेको छ। यदि अहिलेको अवस्था परिवर्तन भएन भने अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य अझ तीव्र रूपमा बढ्ने अनुमान गरिएको छ। गोल्डम्यान साक्सका तेल अनुसन्धान प्रमुख डान स्ट्रुइभेनले आगामी अक्टोबरसम्म कच्चा तेलको मूल्य सन् २०२२ को उच्च स्तर अर्थात् प्रतिब्यारेल १२० डलरभन्दा माथि पुग्न सक्ने बताएका छन्।

आरबीसी क्यापिटल मार्केट्सकी हेलिमा क्रफ्टले भने यदि पश्चिम एसियामा पूर्ण क्षेत्रीय युद्ध फैलियो भने अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य नयाँ कीर्तिमान कायम गर्दै प्रतिब्यारेल १५० डलरभन्दा माथि पुग्न सक्ने चेतावनी दिएकी छन्। यस्तो अवस्था आएमा विश्व अर्थतन्त्रले फेरि एकपटक उच्च मुद्रास्फीति, ऊर्जा संकट र आर्थिक मन्दीको गम्भीर जोखिम सामना गर्नुपर्ने हुन सक्ने विश्लेषकहरूको निष्कर्ष छ।