म्लाडिचको अन्त्येष्टि र तीन दशकसम्म नसुल्झिएको बोस्निया युद्धको घाउ

बोस्निया युद्ध अपराधमा दोषी ठहर भएका पूर्व बोस्नियाली सर्वसैन्य कमान्डर राट्को म्लाडिचको अन्त्येष्टि सर्बियाको राजधानी बेलग्रेडमा सैनिक सम्मानसहित भएपछि तीन दशकअघिको बोस्निया युद्धको घाउ फेरि सतहमा आएको छ ।

८४ वर्षको उमेरमा अगस्ट २७ मा हेगमा जीवनभरको कारावास भोगिरहेका बेला मृत्यु भएका म्लाडिचलाई सेप्टेम्बर ७ मा बेलग्रेडको टोपचिदेर चिहानमा दफन गरिएको हो । उनको अन्त्येष्टिमा हजारौँ मानिस सहभागी भए । केही सर्बियाली सरकारी अधिकारी तथा बोस्नियाको सर्व–बहुल इकाइ रिपब्लिका स्पस्र्काका नेताहरू पनि सहभागी भए । अन्त्येष्टिमा सैनिक सम्मान र राष्ट्रवादी नाराहरू देखिएपछि घटनाले अन्तर्राष्ट्रिय आलोचना निम्त्यायो ।

युरोपेली संघले युद्ध अपराधमा दोषी ठहर भएका व्यक्तिको महिमामण्डनलाई कडा रूपमा अस्वीकार गरेको छ । युरोपेली आयोगकी अध्यक्ष उर्सुला फोन डेर लेयेनले अन्त्येष्टिका दृश्यलाई ‘स्तब्ध पार्ने’ भन्दै यस्तो घटनाले सर्बियाको ईयु सदस्यता प्राप्त गर्ने विषयलाई असर गर्न सक्ने चेतावनी दिएकी छन् ।

युगोस्लाभियाको विघटन र बोस्निया युद्ध

म्लाडिचको अन्त्येष्टिको अर्थ बुझ्न तीन दशकअघिको बोस्निया युद्धतर्फ फर्किनुपर्छ । सन् १९९० को दशकको सुरुवातमा समाजवादी युगोस्लाभिया विघटन हुन थालेपछि स्लोभेनिया र क्रोएसियाले स्वतन्त्रता घोषणा गरे । त्यसपछि बहुजातीय बोस्निया–हर्जेगोभिनाले पनि स्वतन्त्रताको बाटो रोज्यो । सन् १९९२ मा स्वतन्त्रता घोषणा भएपछि बोस्नियाक, सर्व र क्रोएट समुदायबीच सत्ता, भूभाग र राज्यको भविष्यलाई लिएर युद्ध सुरु भयो ।

सन् १९९२ देखि १९९५ सम्म चलेको युद्धमा एक लाखभन्दा बढी मानिस मारिए र लाखौँ मानिस विस्थापित भए । युद्धमा हत्या, जातीय सफाया, यातना, बलात्कार, र जबर्जस्ती विस्थापन व्यापक रूपमा प्रयोग भए ।

बोस्नियाली सर्व नेतृत्वले स्वतन्त्र बोस्निया स्वीकार नगरी सर्बहरूको नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रमा छुट्टै राजनीतिक संरचना निर्माण गर्न खोजेको थियो । त्यस अभियानमा गैर–सर्व जनसंख्यालाई आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रबाट हटाउने प्रयास भएको अन्तर्राष्ट्रिय न्यायिक अनुसन्धानले देखाएको छ ।

म्लाडिचको सैन्य भूमिका

राट्को म्लाडिच सन् १९९२ मा बोस्नियाली सर्व सेनाको मुख्य कमान्डर बने । संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गतको पूर्व युगोस्लाभियाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी न्यायाधिकरण आईसीटीवाईले सन् २०१७ मा उनलाई नरसंहार, मानवताविरुद्धका अपराध तथा युद्ध अपराधमा दोषी ठहर गर्दै आजीवन कारावास सुनाएको थियो ।

अदालतले म्लाडिचको भूमिकालाई चार प्रमुख आपराधिक अभियानसँग जोडेको थियो । तीमध्ये बोस्नियाका विभिन्न क्षेत्रमा गैर–सर्व जनसंख्यालाई हटाउने अभियान, सारायेभोमा सर्वसाधारणमाथि आतंक फैलाउने अभियान, स्रेब्रेनित्साका बोस्नियाक मुस्लिम जनसंख्या नष्ट गर्ने अभियान र संयुक्त राष्ट्रसंघका कर्मचारीलाई बन्धक बनाउने अभियान थिए ।

उनको मुद्दा राजनीतिक आरोपमा मात्र आधारित थिएन । लामो न्यायिक प्रक्रियापछि अदालतले प्रमाण र साक्षीका आधारमा फैसला गरेको थियो । सन् २०२१ मा अपिलसम्बन्धी अन्तिम फैसलाले उनको दोषसिद्धि र आजीवन कारावासको सजाय कायम राख्यो ।

सारायेभोको चार वर्ष लामो घेराबन्दी

म्लाडिचको नाम स्रेब्रेनित्सासँग मात्र जोडिँदैन । बोस्नियाली राजधानी सारायेभोको घेराबन्दी पनि उनको सैन्य भूमिकाको प्रमुख हिस्सा हो ।

सन् १९९२ देखि करिब चार वर्षसम्म शहर सर्व सेनाको घेराबन्दीमा रह्यो । सर्वसाधारण खाद्यान्न, पानी, औषधि र विद्युत्को अभावमा बाँच्न बाध्य भए । स्नाइपर र तोपबाट भएको आक्रमणमा ठूलो संख्यामा नागरिक मारिए र घाइते भए ।

अन्तर्राष्ट्रिय न्यायाधिकरणले सारायेभोका नागरिकमाथि स्नाइपर र गोलाबारीमार्फत आतंक फैलाउने अभियानमा म्लाडिचको नेतृत्वकारी भूमिका रहेको ठहर गरेको थियो ।

स्रेब्रेनित्सा : सबैभन्दा गम्भीर अपराध

म्लाडिचको विरासतसँग जोडिएको सबैभन्दा गम्भीर घटना भने सन् १९९५ को स्रेब्रेनित्सा नरसंहार हो । संयुक्त राष्ट्रसंघले ‘सुरक्षित क्षेत्र’ घोषणा गरेको स्रेब्रेनित्सामा जुलाई १९९५ मा बोस्नियाली सर्व सेनाले नियन्त्रण कायम गरेपछि बोस्नियाक पुरुष र किशोरहरूलाई महिलाहरू तथा बालबालिकाबाट अलग गरियो । त्यसपछि करिब ८,००० बोस्नियाक मुस्लिम पुरुष तथा बालकको हत्या गरिएको थियो । हजारौँ महिला, बालबालिका र वृद्धलाई पनि जबर्जस्ती अन्यत्र सारियो ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय न्यायिक संयन्त्रले स्रेब्रेनित्सामा भएको घटनालाई नरसंहारका रूपमा स्थापित गरेका छन् । म्लाडिचलाई पनि त्यस अपराधमा दोषी ठहर गरिएको हो ।

युद्ध सकियो, विभाजन बाँकी रह्यो

सन् १९९५ को डेटन शान्ति सम्झौताले बोस्निया युद्ध अन्त्य गर्‍यो । तर सम्झौताले युद्धका सबै राजनीतिक समस्या समाधान गरेन ।

डेटनपछि बोस्निया–हर्जेगोभिना दुई प्रमुख इकाइमा विभाजित भयो । एक फेडेरेसन अफ बोस्निया एन्ड हर्जगोभिना र अर्को रिपब्लिका स्पस्र्का । केन्द्रीय सरकारसँगै जातीय आधारमा शक्ति बाँडफाँट गरिएको जटिल राजनीतिक प्रणाली निर्माण भयो ।

यसले युद्ध रोक्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले पनि बोस्नियाको राजनीतिमा जातीय पहिचानलाई अझै बलियो बनाएको आलोचना हुँदै आएको छ । आज पनि बोस्नियाक, सर्व र क्रोएट पहिचान राजनीतिक निर्णयका महत्त्वपूर्ण आधार हुन् ।

रिपब्लिका स्पस्र्काका नेताहरू र केन्द्रीय सरकारबीच अधिकार र राज्य संस्थाको भूमिकालाई लिएर हुने विवादले पनि देशको राजनीतिक स्थिरतामाथि प्रश्न उठाउँदै आएको छ ।

किन म्लाडिच अझै केही सर्बका लागि ‘नायक’ ?

बोस्नियाक समुदाय र युद्धपीडितका लागि म्लाडिच युद्ध अपराधी हुन् । तर सर्बियाका केही राष्ट्रवादी समूहका लागि उनी सर्व समुदायको ‘रक्षक’ र युद्धकालीन सैन्य नायक हुन् । यही फरक ऐतिहासिक व्याख्या अहिलेको विवादको मुख्य कारण हो ।

सर्व राष्ट्रवादी आख्यानमा बोस्नियाली सर्बहरू आफ्नो अस्तित्व र सुरक्षाका लागि लडिरहेका थिए र म्लाडिच त्यस संघर्षका सैन्य प्रतीक थिए । तर बोस्नियाक पीडितका लागि त्यही सैन्य अभियान जातीय सफाया, घेराबन्दी र नरसंहारको प्रतीक हो ।

त्यसैले म्लाडिचको तस्वीर, नारा र उनको समर्थनमा हुने सार्वजनिक प्रदर्शन केवल एउटा व्यक्तिप्रतिको सम्मान नभई इतिहासलाई कसरी सम्झने भन्ने संघर्ष पनि बनेको छ ।

सर्बियाको ईयु यात्रा

अन्त्येष्टिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सर्बियाको युरोपेली संघ सदस्यता आकांक्षा हो । सर्बिया लामो समयदेखि ईयु सदस्य बन्न प्रयासरत छ । तर कानुनी शासन, लोकतान्त्रिक संस्था, सञ्चार स्वतन्त्रता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र क्षेत्रीय मेलमिलापजस्ता विषयमा ईयुले बेलग्रेडबाट सुधारको अपेक्षा गर्दै आएको छ ।

युद्ध अपराधमा दोषी ठहर भएका व्यक्तिलाई सैनिक सम्मानसहित बिदाइ गरिनु ईयुका लागि संवेदनशील विषय बनेको छ । ईयुका नेताहरूले यस्तो महिमामण्डनले युरोपेली मूल्यमान्यता र युद्ध अपराधप्रतिको न्यायिक दृष्टिकोणसँग विरोधाभास देखाउने बताएका छन् ।

अन्त्येष्टिले के देखायो ?

म्लाडिचको मृत्युले उनको जीवन समाप्त गर्‍यो, तर उनीसँग जोडिएको विवाद समाप्त भएन । बेलग्रेडमा हजारौँ मानिसले उनलाई सम्मानका साथ बिदाइ गर्दा बोस्नियाका युद्धपीडित परिवारका लागि त्यही दृश्य पीडादायी थियो । विशेषगरी स्रेब्रेनित्सा र सारायेभोका पीडितका लागि म्लाडिचको सार्वजनिक सम्मान उनीहरूले भोगेको पीडाको अस्वीकारजस्तो देखिन्छ ।

यही कारण उनको अन्त्येष्टि तीन दशकअघिको युद्धको इतिहास सम्झने अवसर मात्र रहेन । यसले न्याय, ऐतिहासिक स्मृति, राष्ट्रवाद र मेलमिलापका प्रश्न अझै समाधान नभएको देखायो ।

बोस्नियाको अनुभवले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सम्झाउँछ—बन्दुक रोकिँदैमा युद्धका सबै घाउ निको हुँदैनन् । १९९५ मा युद्ध रोकियो, तर विस्थापन, जातीय विभाजन, राजनीतिक अविश्वास र विगतको व्याख्यालाई लिएर संघर्ष अझै जारी छ । म्लाडिचको अन्त्येष्टिमा देखिएको विभाजित प्रतिक्रिया त्यसैको प्रमाण हो । एउटै व्यक्तिलाई एउटा समुदायले ‘नायक’ सम्झँदा अर्को समुदायले ‘नरसंहारका दोषी’का रूपमा सम्झिरहेको छ । त्यसैले तीन दशकपछि पनि बोस्निया युद्धको वास्तविक अन्त्य इतिहासको पानामा मात्र भएको छ । त्यसका राजनीतिक र सामाजिक चोट भने अझै पूर्ण रूपमा निको भएका छैनन् ।