डढेलो प्रकरणमा फ्रान्समा सयौँ पक्राउ, किन र कसरी लागिरहेको छ डढेलो ?

 दोस्रो विश्वयुद्धपछि फ्रान्सलाई सबैभन्दा बढी क्षति कसैले पुर्‍याएको थियो भने त्यो यसपालिको डढेलाले नै पुर्‍याएको थियो । यस्तोबेला धेरै मानिस एउटै प्रश्न गरिरहेका छन्, किन यस्तो भयो ? यसको दोषी को हो ?

मानवजातिले जीवाश्म इन्धन जलाउँदै आएको र त्यसका कारण भइरहेको जलवायु परिवर्तन नै यसको प्रमुख कारण हो । यसकै प्रतिफलस्वरुप, तापक्रम निरन्तर बढिरहेको छ । तर फ्रान्समा भएका अभिलेखअनुसार प्रत्येक १० मध्ये नौ वटा डढेलो मानिसकै कारण सुरु हुने गरेको देखिन्छ । त्यसैले फ्रान्स सरकारले यसको जिम्मेवारी निर्धारण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ । तर अहिले गर्मीयाममा ३ लाख एकडभन्दा बढी क्षेत्र डढेलोले सखाप पारिसक्दा सरकारले आफैँ पर्याप्त तयारी नगरेको आरोप लागेको छ ।

फ्रान्सको गृह मन्त्रालयले जानाजानी वा दुर्घटनावश डढेलो सुरु गरेको आरोप लागेका ४२० जनालाई पक्राउ गरिएको जनाएको छ । पक्राउ पर्नेमा १६६ जना नाबालिग समेत छन् । यस्तै एउटा घटनामा २३ वर्षीय एक पुरुषमाथि गत महिना वरको दक्षिण–पूर्वी क्षेत्रमा पाँच दिनभित्र जानाजानी १० ठाउँमा डढेलो लगाएको आरोप लागेको छ । दोषी ठहरिएमा उनले १५ वर्षसम्मको जेल सजाय र १ लाख ५० हजार युरो जरिवाना तिर्नुपर्नेछ । अन्य केही व्यक्तिमाथि मुद्दा चलाएर तत्कालै सजाय सुनाइएको छ । भोस्ज क्षेत्रको राओँ–लेताप जंगलमा हालै तीन वटा डढेलो लगाएको अभियोगमा एक पुरुषलाई तीन वर्षको जेल सजाय सुनाइएको छ । घटनाबारे समाचार प्रकाशित गर्ने एक पत्रिकाका अनुसार, त्यहाँ केही वर्गमिटर वनस्पति खरानीमा परिणत भएको थियो ।

तर अन्य केही अभियोजनलाई भने अत्यधिक कठोर र अन्यायपूर्ण मानिएको छ । एउटा घरबारविहीन व्यक्ति र गम्भीर अटिजम भएका अर्का व्यक्तिलाई चुरोटको ठुटो फ्याँकेको आरोपमा जेल सजाय दिइएको रिपोर्ट आएको छ । डढेलो लगाएको आरोपमा दुई अग्निनियन्त्रकसहित धेरै व्यक्तिको पक्षमा वकालत गरिसकेकी वकिल मुरियल गेस्टास भन्छिन्, ‘पक्राउको सङ्ख्या देखेर म अचम्मित भएँ, यो त एकदमै धेरै भए जस्तो लाग्छ ।’ उनका अनुसार पक्राउ परेका धेरैजसो व्यक्ति अन्ततः दोषी प्रमाणित नहुन पनि सक्छन् ।

फ्रान्सेली पत्रिका ले मोन्डपनि यस विषयमा विश्वस्त देखिँदैन । यति छोटो अवधिमा यति धेरै मुद्दामा प्रहरीले कति गहनसँग अनुसन्धान गरेको छ भन्ने प्रश्न यस पत्रिकाले उठाएको छ ।

अधिकारीहरूले मुद्दाका विवरणमा विशेषगरी ‘लगाइएका आरोप,’ ‘ती आरोपमा जानाजानी डढेलो लगाएको उद्देश्य,’ तथा ‘विगतका वर्षको तुलनामा यस वर्षको सङ्ख्या’ जस्ता विषयको पर्याप्त जानकारी नदिएकाले अघिल्ला वर्षसँग अर्थपूर्ण तुलना गर्न नसकिने ले मोन्डको तर्क छ । तर बोर्डोका अभियोजक रेनो गोडेउलले वर्तमान परिस्थितिमा कडा कदम आवश्यक भएको बताएका छन् ।

उनका अनुसार, ‘वन क्षेत्रमा चुरोटको ठुटो फ्याँक्ने वा बार्बेक्यु बाल्ने व्यक्तिविरुद्ध मानिसको जीवन जोखिममा पारेको आरोप लगाउन आवश्यक आधार पूरा हुन्छ । डढेलो सुरु गर्न एउटा सानो झिल्को मात्र पर्याप्त हुन्छ ।’

डढेलो कसरी सुरु भयो भन्ने पत्ता लगाउन सजिलो छैन

डढेलो कसरी सुरु भयो भन्ने पत्ता लगाउनु स्वाभाविक रूपमा सहज काम होइन । डढेलो अनुसन्धान गर्ने अधिकारी एरिक डुफाये भन्छन्, ‘यस्तो खडेरीको समयमा एउटा सामान्य लाइटर नै पर्याप्त हुन्छ ।’

डढेलो निभिसकेपछि एरिकको पहिलो काम जलेको वनस्पतिको किनार हुँदै आगोले छोएको क्षेत्रको नक्सा तयार गर्नु र त्यसपछि आगो सुरु भएको स्थान पत्ता लगाउनु हो । यदि हावा निरन्तर एउटै दिशामा चलेको छ भने जलेको क्षेत्र प्रायः ‘भी’ आकारमा देखिन्छ । त्यसपछि उनको टोली आगोले फैलिएको बाटो पछ्याउँदै उल्टो दिशामा अनुसन्धान गर्छ ।

चुरोटका कारण आगो लाग्ने अवस्थालाई ‘३० को नियम’ भनिन्छ । आगो लाग्नका लागि तापक्रम कम्तीमा ३० डिग्री सेल्सियस, आर्द्रता अधिकतम ३० प्रतिशत, हावाको गति ३० किलोमिटर प्रतिघण्टाभन्दा कम तथा चुरोटको कम्तीमा ३० प्रतिशत भाग नजलेको हुनुपर्छ ।

उनी भन्छन्, ‘यदि कसैले जानाजानी आगो लगाएको हो भने उसले एउटै उपकरण मात्र प्रयोग नगरेको हुन सक्छ ।’ यसबाट डीएनए वा औँठाछापको नमुना फेला पर्ने सम्भावना बढ्छ ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार जानाजानी डढेलो लगाउने घटना कुल डढेलोको सानो हिस्सामात्र हो । धेरैजसो डढेलो दुर्घटनावश लाग्ने विश्वास गरिन्छ । निर्माण कार्यबाट निस्कने झिल्का, विद्युतीय उपकरणको गडबडी, चुरोटका ठुटा र बार्बेक्युबाट पनि आगो फैलिन सक्छ ।

एरिक डुफायेका अनुसार चुरोटका कारण आगो लाग्ने अवस्थालाई ‘३० को नियम’ भनिन्छ । उनका अनुसार आगो लाग्नका लागि तापक्रम कम्तीमा ३० डिग्री सेल्सियस, आर्द्रता अधिकतम ३० प्रतिशत, हावाको गति ३० किलोमिटर प्रतिघण्टाभन्दा कम र चुरोटको कम्तीमा ३० प्रतिशत भाग नजलेको हुनुपर्छ ।

यी अवस्था पूरा भएमा आगो निकै छिटो फैलिन सक्छ । हालको खडेरीमा भने आगो लाग्न र फैलिन अझ सजिलो भएको उनको भनाइ छ । 

फ्रान्सेली राष्ट्रपति इम्यानुयल म्यक्रोनले डढेलोलाई ‘पूर्ण रूपमा अकल्पनिय’ घटना भनेका छन् । पेरिस–७ विश्वविद्यालयका मनोचिकित्सा तथा लतसम्बन्धी व्यवहारका प्राध्यापक मिशेल लेज्वायोका अनुसार आगो लगाउने मानिसहरूलाई तीन समूहमा विभाजन गर्न सकिन्छ । ति हुन्, लापरवाही गर्नेहरू, आगोबाट लाभ लिन खोज्नेहरू (जस्तै बीमा रकम प्राप्त गर्न चाहनेहरू), र ‘पाइरोमेनियाक’ अर्थात् आगो लगाउने मानसिक विकार भएका व्यक्तिहरू ।

उनी भन्छन्, ‘पाइरोमेनियाकले पैसा पाउँदैन, बदला लिने भावना हुँदैन, आगोको कुनै उपयोगिताका लागि आगो लगाउँदैन, तर उसलाई आगो मन पर्छ ।’ तर पाइरोमेनिया निकै दुर्लभ मानसिक विकार हो । लेज्वायोका अनुसार यसको निदान गर्न निकै कठिन हुन्छ र आगो लगाउने अपराधमा दोषी ठहरिने व्यक्तिमध्ये यसको हिस्सा निकै कम हुन्छ ।

धेरै यस्ता मुद्दा हेरेकी वकिल मुरियल गेस्टासका अनुसार आगो लगाएको आरोप लागेका केही अग्निनियन्त्रकहरू आफूलाई उद्धारकर्ता वा नायकका रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहन्थे होला । वा, विशेषगरी करतिर्न नपर्ने अतिरिक्त समयको पारिश्रमिक पाउने लोभ नै पनि आगो लगाउनका उद्देश्य हुन सक्ने उनी बताउँछिन् ।

जलवायु परिवर्तनको ठुलो प्रश्न

अधिकारीहरूले सन्दिग्ध व्यक्तिहरूमाथि कसरी कारबाही गरिरहेका छन् भन्ने विषयमा प्रश्न उठिरहे पनि डढेलोसम्बन्धी व्यापक चिन्ता भने कम भएको छैन । मौसम पूर्वानुमानअनुसार फ्रान्समा अर्को तातो लहर केही दिनमै आउने सम्भावना छ ।

त्यसैले अहिले आलोचना गर्नु राष्ट्रपति म्याक्रोंको प्राथमिकतामा पर्नु हुँदैन । उनले यसै साता भने, ‘हामीले पुनः वृक्षारोपण गर्नुपर्नेछ र फरक किसिमको जङ्गल पुनर्निर्माण गर्नुपर्नेछ, किनकि जलवायु परिवर्तनका संरचनात्मक परिस्थितिसँग हामी अनुकूलित हुनै पर्छ ।’ उनी थप भन्छन्, ‘यसबाट सिकिएका पाठको समीक्षा गर्ने समय आउनेछ । तर त्यतिन्जेल देश एकजुट रहनुपर्छ ।’

तर यी डढेलोले वातावरण, सयौँ घर, पर्यटन, स्थानीय व्यवसाय र वायु गुणस्तरमा पुर्‍याएको क्षतिले फ्रान्सेली जनतासामु अझै धेरै प्रश्न खडा गरेको छ ।