म्यानमारका विषाक्त पदार्थ बगेर थाइल्यान्डमा, नदी प्रणाली नै नष्ट हुन सक्ने चेतावनी

आप्रवासन आप्रवासन

म्यानमारमा अनियन्त्रित रूपमा भइरहेको सुन, दुर्लभ माटोका खनिज (रेयर अर्थ) तथा अन्य महत्त्वपूर्ण खनिजको उत्खननका कारण थाइल्यान्डका सीमावर्ती नदीहरू गम्भीर रूपमा प्रदूषित भएका छन् ।

खानीबाट निस्किएका आर्सेनिक, पारा, क्याडमियमलगायत विषाक्त रसायन नदीमा मिसिँदा खानेपानी, कृषि उत्पादन, माछा तथा स्थानीय समुदायको स्वास्थ्यमा जोखिम बढेको छ । 

यस समस्यालाई समाधान गर्न थाइल्यान्ड र म्यानमारबिच गत अगस्ट ६ मा भएको द्विपक्षीय सम्झौता कार्यान्वयनमा समेत ढिलाइ भइरहेको छ । सम्झौताअनुसार गठन हुनुपर्ने संयुक्त कार्यदलको अहिलेसम्म बैठकसमेत बसेको छैन । 

नोभेम्बर १२ मा थाइल्यान्डका विदेशमन्त्री सिहासक फुआङकेटकेओले म्यानमारको राजधानी नेपितमा सैन्य शासक मिन आङ ह्लाइङसँग भेट गरेका थिए । भेटमा व्यापार, सीमा सुरक्षा र नदी प्रदूषणको विषय उठाइएको थियो । दुवै पक्षले सकेसम्म चाँडो संयुक्त कार्यदल गठन गर्ने र त्यसपछि प्रभावित क्षेत्रमा संयुक्त स्थलगत निरीक्षण गर्ने सहमति जनाएका थिए । 

तर, अगस्टमा भएको सम्झौतापछि तीन महिना बितिसक्दा पनि ठोस प्रगति हुन नसकेको थाइल्यान्डको विदेश मन्त्रालयका अधिकारीहरूले बताएका छन् । 

सम्झौता नै कमजोर बनाइएको आरोप 

थाइल्यान्ड र म्यानमारबिच भएको सम्झौताको प्रारम्भिक मस्यौदा र अन्तिम दस्तावेजमा ठुलो अन्तर रहेको वातावरणीय अभियन्ताहरूले बताएका छन् । सम्झौतामा म्यानमारको आग्रहमा गरिएको संशोधनपछि प्रदूषण नियन्त्रणका महत्त्वपूर्ण प्रावधान हटाइएको उनीहरूको आरोप छ । प्रारम्भिक मस्यौदामा दुवै देशका नदीमा संयुक्त रूपमा पानी परीक्षण गर्ने, प्रदूषणको स्रोतबारे संयुक्त अनुसन्धान गर्ने र प्रदूषण फैलाउने पक्षलाई कानुनी रूपमा जिम्मेवार बनाउने व्यवस्था थियो । 

तर, अन्तिम सम्झौताबाट यी प्रावधान हटाइएका छन् । त्यसैगरी, अन्तर्राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय प्राविधिक सहयोग लिन नपाइने र सम्झौताअन्तर्गत संकलित तथ्यांक दुवै पक्षको स्पष्ट अनुमतिबिना सार्वजनिक गर्न नपाइने व्यवस्था राखिएको छ । थाइल्यान्डको वातावरणीय संस्था ‘रिभर्स एन्ड राइट्स’की कार्यकारी निर्देशक पियानपोर्न डीटिसले अन्तिम सम्झौता प्रारम्भिक प्रस्तावभन्दा निकै कमजोर भएको बताएकी छन् । उनका अनुसार यसले सार्वजनिक स्वास्थ्य संकटलाई थप गम्भीर बनाउन सक्छ । 

नदीमा आर्सेनिकको मात्रा २८ गुणाभन्दा बढी

म्यानमारका खानीबाट निस्किएको प्रदूषणले विशेषगरी उत्तरी थाइल्यान्डका कोक, साई र रुआक नदी प्रभावित भएका छन् । यी नदीहरू मेकोङ नदी प्रणालीसँग जोडिएका छन् । सालविन नदी र थाइल्यान्डको दक्षिणी रानोङ प्रान्तस्थित क्राबुरी नदीमा समेत खानीजन्य प्रदूषणको असर देखिएको छ । 

थाइल्यान्डको प्रदूषण नियन्त्रण विभागले सेप्टेम्बर २१ मा सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनअनुसार कोक नदीका १५ वटा निगरानी केन्द्रमध्ये ६ वटामा आर्सेनिकको मात्रा प्रतिलिटर ०.०१ मिलिग्रामको राष्ट्रिय सुरक्षा सीमाभन्दा बढी पाइएको थियो । 

साई नदीमा आर्सेनिकको मात्रा प्रतिलिटर ०.२८४ मिलिग्रामसम्म पुगेको थियो । यो थाइल्यान्डले तोकेको सुरक्षित सीमाभन्दा २८ गुणाभन्दा बढी हो । रुआक नदीमा पनि खतरनाक स्तरको आर्सेनिक भेटिएको थियो ।
अक्टोबर २९ मा सार्वजनिक गरिएको पछिल्लो तथ्यांकले सन् २०२६ को सेप्टेम्बरसम्म पनि साई नदीमा आर्सेनिकको उच्च मात्रा कायम रहेको देखाएको थियो । प्रदूषणका कारण पानी प्रशोधन प्रणालीले समेत काम गर्न नसकेपछि नोभेम्बर ५ देखि चियाङ राई प्रान्तको खानेपानी वितरण प्राधिकरणले कच्चा पानीको उत्पादन तथा वितरण स्थगित गरेको थियो । 

myanmar-nadi

२० हजार हेक्टरभन्दा बढी कृषि भूमि प्रभावित 

नदी प्रदूषणले थाइल्यान्डको कृषि क्षेत्रलाई समेत असर गरेको छ । स्थानीय सञ्चारमाध्यमको विवरणअनुसार चियाङ राईका नौ जिल्लामा करिब २० हजार ८०० हेक्टर कृषि भूमि प्रदूषणबाट प्रभावित भएको छ । करिब २०० माटोका नमुनाको प्रारम्भिक परीक्षणमा कोक, साई र रुआक नदी आसपासका कृषि भूमिमध्ये २० प्रतिशतमा खतरनाक स्तरको आर्सेनिक भेटिएको थियो । ती स्थानमा प्रतिकिलोग्राम माटोमा २५ मिलिग्रामभन्दा बढी आर्सेनिक पाइएको थियो । थप ५० प्रतिशत कृषि भूमिमा पनि आर्सेनिकको मात्रा निगरानी गर्नुपर्ने अवस्थामा आएको छ । 

प्रदूषणको असर किसानको शरीरमा समेत देखिएको छ । गत जुनमा गरिएको परीक्षणमा चियाङ राईका किसानको पिसाबमा आर्सेनिकको मात्रा बढेको पाइएको थियो । थाइल्यान्डको जनस्वास्थ्य मन्त्रालयले अक्टोबर ८ मा साई नदीको पानी पिउन, खाना पकाउन वा बरफ बनाउन प्रयोग नगर्न चेतावनी दिएको थियो । उक्त नदीका माछा तथा अन्य जलचर नखान समेत आग्रह गरिएको थियो । 

चीनको भूमिका र खनिज व्यापार 

म्यानमारका खानीबाट निकालिएका महत्त्वपूर्ण खनिजको सबैभन्दा ठुलो उपभोक्तामध्ये चीन एक हो । म्यानमारमा खनिज उत्खनन गर्ने कम्पनी र त्यसको व्यापारिक शृंखलामा संलग्न चिनियाँ व्यवसायको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहे पनि प्रदूषण नियन्त्रणका लागि चीनले पर्याप्त पहल नगरेको भन्दै आलोचना भइरहेको छ । 

चीनको व्यापारिक तथ्यांकअनुसार सन् २०२६ को पहिलो नौ महिनामा म्यानमारबाट २ अर्ब ५० करोड अमेरिकी डलर बराबरका खनिज चीनले आयात गरेको थियो । त्यसमध्ये दुर्लभ भू–खनिजको मूल्य ८७ करोड १० लाख डलर थियो । 

थाइल्यान्ड हुँदै चीन पुग्ने म्यानमारका खनिजको व्यापार पनि बढेको छ । सन् २०२६ को जनवरीदेखि सेप्टेम्बरसम्म चीनले थाइल्यान्डबाट २२ करोड ८० लाख डलर बराबरका खनिज आयात गरेको थियो । सन् २०२५ मा यस्तो आयात ११ करोड डलरको मात्र थियो । 

म्यानमारमा खानी रहेका अधिकांश क्षेत्र त्यहाँको सैन्य सरकारको नियन्त्रणमा छैनन् । स्टिमसन सेन्टर र स्वतन्त्र विश्लेषक थोमस भान लिङ्गेको तथ्यांकमा आधारित विश्लेषणअनुसार म्यानमारमा पहिचान गरिएका २ हजार २४५ खानीमध्ये सैन्य सरकारको नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रमा ५७७ वटा मात्र छन् । बाँकी खानी काचिन इन्डिपेन्डेन्स अर्गनाइजेसन, पिपुल्स डिफेन्स फोर्सेज र युनाइटेड वा स्टेट पार्टीजस्ता सशस्त्र समूहको नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रमा छन् । 

myanmar-nadi

त्यसैले प्रदूषण नियन्त्रणका लागि म्यानमारको सैन्य सरकारसँग मात्रै वार्ता गरेर समस्या समाधान नहुने विज्ञहरूको भनाइ छ । 

खनिज आयातमा कडाइ गर्ने थाइल्यान्डको तयारी

प्रदूषण नियन्त्रणका लागि थाइल्यान्डले खनिज आयातसम्बन्धी नियम कडा बनाउने तयारी गरेको छ । थाइल्यान्डको उद्योग तथा खानी विभागले नोभेम्बर १३ मा म्यानमारसहित छिमेकी मुलुकबाट आयात हुने एन्टिमोनी, तामा, सुन, सिसा र दुर्लभ भू–खनिजको नियमन कडा पार्न नयाँ कानुनको मस्यौदा तयार गरिरहेको जनाएको थियो । तर, नयाँ नियम कहिलेदेखि लागू हुन्छ र थाइल्यान्ड हुँदै चीन पुनः निर्यात गरिने खनिजमा पनि लागू हुन्छ कि हुँदैन भन्ने स्पष्ट भइसकेको छैन । 

यसैबिच, चीनले चियाङ राईको मे फा लुआङ विश्वविद्यालयसँग सहकार्य गरेर पानी परीक्षण क्षमता बढाउने अपेक्षा गरिएको छ । तर स्थानीय बासिन्दाले परीक्षण मात्रै नभई प्रदूषणको स्रोत नियन्त्रण गर्नुपर्ने माग गरेका छन् । 

आगामी १० वर्षमा नदी प्रणाली नै नष्ट हुन सक्ने चेतावनी 

प्रदूषणले नदीको पारिस्थितिक प्रणालीमा समेत गम्भीर असर पारेको छ । माछा तथा अन्य जलचरको बासस्थान नष्ट हुँदै गएको र नदीमा पाइने माछा खान योग्य नरहेको भन्दै स्थानीय अधिकारीहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । 

चियाङ राईको प्रान्तीय मत्स्य विभागका वरिष्ठ प्राविधिक अधिकारी विट्टाया मासाहका अनुसार प्रदूषणको अवस्था नियन्त्रण नगरिए कोक–साई–रुआक नदी प्रणाली आगामी १० वर्षभित्र पारिस्थितिक रूपमा मृत अवस्थामा पुग्न सक्छ । प्रदूषणका कारण नदीमा माछा मारेर जीविका चलाउने समुदायसमेत प्रभावित भएका छन् । नदीको पानी दूषित भएको खबर फैलिएपछि स्थानीय माछा बिक्री हुन छाडेको छ । खानेपानी, कृषि र खाद्य सुरक्षामा समेत संकट बढिरहेको छ । 

myanmar-nadi

मेकङ रिभर कमिसनजस्ता क्षेत्रीय संस्थालाई समेत प्रदूषण नियन्त्रणमा सहभागी गराउनुपर्ने वातावरणीय अभियन्ताहरूको माग छ । उनीहरूका अनुसार खानी सञ्चालक मात्रै होइन, खनिजमा लगानी गर्ने, व्या पार गर्ने, प्रशोधन गर्ने र खरिद गर्ने कम्पनीसमेत वातावरणीय क्षतिको जिम्मेवारीबाट अलग हुन मिल्दैनन् । ‘प्रदूषण सीमामा रोकिँदैन । त्यसैले यसको जिम्मेवारी पनि एउटा देश वा खानी सञ्चालकमा मात्र सीमित हुन सक्दैन,’ रिभर्स एन्ड राइट्सकी निर्देशक पियानपोर्नले भन्छिन् । 

उनका अनुसार सम्झौतामा हस्ताक्षर हुनु मात्रै उपलब्धि होइन, म्यानमारबाट थाइल्यान्ड प्रवेश गर्ने प्रदूषण वास्तवमै घट्नु नै त्यसको सफलताको वास्तविक मापदण्ड हो ।