रोजगारीको सपना बोकेर विदेशिएका नेपालीका लागि वैदेशिक रोजगारी अझै पनि सुरक्षित बन्न सकेको छैन। चालु आर्थिक वर्षको पहिलो ११ महिनामै १,४०० भन्दा बढी नेपाली श्रमिकले विदेशमै ज्यान गुमाएको तथ्याङ्क सार्वजनिक भएपछि वैदेशिक रोजगारीको सुरक्षा व्यवस्थामाथि फेरि गम्भीर प्रश्न उठेको छ।

वैदेशिक रोजगार बोर्डको विवरणअनुसार विदेशमा मृत्यु हुने नेपालीको संख्या वर्षेनी बढ्दो क्रममा छ। चालु आर्थिक वर्ष सकिन अझै एक महिना बाँकी रहँदा नै मृत्यु हुनेको संख्या १,४०० नाघेको हो। यस आधारमा हेर्दा औसतमा प्रत्येक दिन चार नेपाली श्रमिकको शव विदेशबाट नेपाल ल्याइरहेको अवस्था देखिन्छ।

गत वर्षभन्दा पनि गम्भीर अवस्था

सरकारी तथ्याङ्कले पछिल्ला केही वर्षयता विदेशमा नेपाली श्रमिकको मृत्यु लगातार उच्च रहेको देखाउँछ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ (२०२४/२५) मा १,५१७ नेपाली श्रमिकको मृत्यु भएको थियो। त्यसअघिको वर्ष १,३७८ र त्यसअघि १,२०८ जनाले ज्यान गुमाएका थिए। चालु वर्षको पछिल्लो तथ्याङ्कले यो संख्या फेरि अघिल्लो वर्षकै हाराहारी पुग्ने संकेत गरेको छ।

किन बढिरहेको छ मृत्यु?

वैदेशिक रोजगार बोर्डका अधिकारीहरूका अनुसार मृत्युको मुख्य कारण एउटामात्र छैन। कार्यस्थलको असुरक्षित वातावरण, अत्यधिक गर्मी, लामो समयसम्मको श्रम, मानसिक तनाव, पर्याप्त आराम नपाउनु, हृदयघात, मिर्गौलासम्बन्धी समस्या, सडक दुर्घटना, कार्यस्थल दुर्घटना र आत्महत्या प्रमुख कारणका रूपमा देखिएका छन्।

विशेषगरी खाडी मुलुक र मलेसियामा कार्यरत नेपाली श्रमिकमा सुतिरहेको अवस्थामा मृत्यु (Cardiac Arrest वा प्राकृतिक कारण), अत्यधिक गर्मीका कारण हुने स्वास्थ्य समस्या तथा मिर्गौलासम्बन्धी जटिलता उल्लेखनीय रूपमा देखिने गरेको अधिकारीहरू बताउँछन्।

खाडी र मलेसिया अझै उच्च जोखिममा

नेपालबाट सबैभन्दा धेरै श्रमिक जाने गन्तव्य मलेसिया, साउदी अरेबिया, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) र कुवेत हुन्। यी देशमा अधिकांश नेपाली निर्माण, उद्योग, सडक, सुरक्षा, कृषि तथा अन्य शारीरिक श्रममा संलग्न छन्। उच्च तापक्रम, जोखिमयुक्त कार्यस्थल, पर्याप्त सुरक्षा उपकरणको अभाव र लामो कार्यघण्टाले उनीहरूको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्ने गरेको श्रम विज्ञहरूको भनाइ छ।

अवैध रूपमा गएका नेपालीको तथ्याङ्क अझै बाहिर छैन

सरकारी तथ्याङ्कमा वैधानिक श्रम स्वीकृति लिएर विदेश गएका श्रमिकको मात्र विवरण समेटिएको छ। बोर्डका अनुसार अवैध बाटोबाट गएका वा श्रम स्वीकृति नवीकरण नगरेका नेपालीको मृत्युको पूर्ण अभिलेख सरकारसँग छैन। त्यसैले वास्तविक संख्या अझ बढी हुन सक्ने अधिकारीहरू स्वीकार गर्छन्।

परिवारले के पाउँछन्?

वैदेशिक रोजगार बोर्डले वैध श्रम स्वीकृति लिएर विदेश गएका श्रमिकको मृत्यु भएमा परिवारलाई एक लाख होइन, हाल प्रचलित व्यवस्थाअनुसार १० लाख रुपैयाँसम्म आर्थिक सहायता उपलब्ध गराउँदै आएको छ। साथै मृतकका सन्तानलाई छात्रवृत्ति, परिवारका सदस्यलाई गम्भीर रोग उपचार सहयोग तथा अन्य सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम पनि सञ्चालन गरिएको बोर्डले जनाएको छ।

विज्ञहरूको सुझाव

श्रम तथा आप्रवासन विज्ञहरूका अनुसार मृत्युदर घटाउन केवल आर्थिक सहायता पर्याप्त हुँदैन। विदेश जानुअघि गुणस्तरीय स्वास्थ्य परीक्षण, सीपमूलक तालिम, मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी परामर्श, सुरक्षित श्रम सम्झौता, नियमित कार्यस्थल अनुगमन र गन्तव्य मुलुकसँग प्रभावकारी श्रम कूटनीति आवश्यक छ। विशेषगरी अत्यधिक गर्मी भएका देशमा कार्यरत श्रमिकका लागि वैज्ञानिक आधारमा कार्यसमय निर्धारण र स्वास्थ्य सुरक्षा उपाय कडाइका साथ लागू गर्नुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।

रोजगारीसँगै सुरक्षा पनि सुनिश्चित हुनुपर्छ

विदेशबाट आउने विप्रेषणले नेपालको अर्थतन्त्र धानिरहेको भए पनि त्यसको मूल्य हजारौं परिवारले आफ्ना सदस्य गुमाएर चुकाइरहेका छन्। हरेक दिन औसत चार नेपालीको शव स्वदेश फर्किने अवस्थाले वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित, मर्यादित र श्रमिकमैत्री बनाउने चुनौती अझै समाप्त नभएको स्पष्ट देखाएको छ।